Eerst moed, dan veiligheid?

Psychologische veiligheid is inmiddels een van de meest dominante begrippen in organisatieontwikkeling geworden. Teams en organisaties investeren er bewust in, omdat onderzoek laat zien dat mensen beter leren, eerlijker fouten bespreken en innovatiever samenwerken wanneer zij zich vrij voelen om hun mening te geven en onzekerheid te tonen. Tegelijkertijd merk ik in de praktijk dat het begrip steeds vaker wordt gebruikt als iets wat eerst op orde moet zijn voordat mensen zich echt kunnen uitspreken of handelen. Alsof psychologische veiligheid een noodzakelijke voorwaarde is die voorafgaat aan moed, in plaats van iets dat in wisselwerking met gedrag ontstaat. Maar klopt die veronderstelling eigenlijk wel?

De kip en het ei

Steeds vaker hoor ik uitspraken als: “We moeten eerst werken aan psychologische veiligheid,” of: “Mensen spreken zich nog niet uit, omdat de veiligheid ontbreekt.” Daar zit zonder twijfel een kern van waarheid in, maar er zit ook een impliciete aanname in die zelden expliciet wordt gemaakt: dat psychologische veiligheid voorafgaat aan moed, en dat handelen pas mogelijk wordt wanneer de omgeving daar eerst voldoende geschikt voor is. Die volgorde klinkt logisch, maar roept de vraag op of ze ook klopt met hoe veiligheid in de praktijk ontstaat.

De vraag is namelijk wanneer psychologische veiligheid eigenlijk ontstaat. Niet als beleidsdoel of als concept in een presentatie, maar als iets wat mensen daadwerkelijk ervaren in hun dagelijkse werk. Een team voelt zich niet veiliger omdat ergens in een organisatieplan staat dat openheid belangrijk is, en ook niet omdat een leidinggevende tijdens een bijeenkomst zegt dat iedereen zich vrij moet voelen om zich uit te spreken. Zulke uitspraken kunnen richting geven, maar ze maken veiligheid nog niet voelbaar. Wat wél verschil maakt, zijn de concrete interacties tussen mensen, bijvoorbeeld wanneer iemand een fout toegeeft en merkt dat anderen nieuwsgierig reageren in plaats van veroordelend, of wanneer een kritische vraag serieus wordt opgepakt in plaats van weggewuifd.

"Psychologische veiligheid gaat niet over aardig zijn, maar over de vrijheid om interpersoonlijk risico te nemen." (Amy Edmondson)

De eerste die spreekt verandert de werkelijkheid

Dat maakt de relatie tussen veiligheid en gedrag minder lineair dan vaak wordt aangenomen. Veiligheid lijkt niet alleen iets dat voorafgaat aan handelen, maar ook iets dat in en door handelen ontstaat. In vrijwel ieder team is er iemand die als eerste iets uitspreekt wat spannend is, niet omdat diegene zeker weet dat het veilig is, maar omdat het belangrijker voelt om het te zeggen dan om te zwijgen. Achteraf zeggen anderen vaak dat ze hetzelfde dachten, maar het niet durfden uit te spreken. Op dat moment wordt zichtbaar dat de ruimte er misschien al was, maar nog niet ervaren werd als iets waar je op kon vertrouwen. De eerste moedige handeling verandert dan niet alleen de inhoud van het gesprek, maar ook de sociale werkelijkheid van de groep. Wat eerst stil bleef, krijgt taal, en wat eerst risicovol leek, wordt iets minder ongrijpbaar.

Het risico van wachten op veiligheid

Daar schuilt ook een risico in de manier waarop we over psychologische veiligheid praten. Wanneer veiligheid vooral als voorwaarde wordt gezien, kan gemakkelijk een afwachtende houding ontstaan waarin de aandacht verschuift naar het verbeteren van de cultuur voordat mensen zich durven uitspreken. Organisaties investeren dan in programma’s, interventies en leiderschapstrajecten die allemaal gericht zijn op het vergroten van veiligheid, maar ondertussen kan het idee ontstaan dat handelen pas kan beginnen wanneer de omstandigheden eerst zijn verbeterd. Dat is begrijpelijk, maar het kan ook verlammend werken, omdat het de indruk wekt dat er eerst een drempel moet worden weggenomen voordat beweging mogelijk is, terwijl die beweging zelf vaak juist onderdeel is van hoe die drempel lager wordt.

Niet elke context is hetzelfde

Tegelijkertijd is het belangrijk om hier een duidelijke nuance aan te brengen. In organisaties waar mensen structureel worden vernederd, geïntimideerd of afgestraft wanneer zij zich uitspreken, is het niet terecht om de verantwoordelijkheid bij individuen te leggen om maar moediger te zijn. In zulke situaties ligt de verantwoordelijkheid onmiskenbaar bij de organisatie zelf om de basiscondities te herstellen. Psychologische veiligheid is daar geen ontwikkelvraag, maar een randvoorwaarde om überhaupt te kunnen werken. Maar veel organisaties bevinden zich niet in dat uiterste. Er is ruimte om je uit te spreken, al voelt het soms spannend en onzeker, zonder dat er sprake is van een angstcultuur.

Veiligheid en moed als wederkerig proces

Juist in dat gebied wordt de wisselwerking tussen veiligheid en moed zichtbaar. Misschien is het minder een lineaire volgorde en meer een kip-ei-vraag dan we denken. Psychologische veiligheid maakt het gemakkelijker om iets te zeggen wat spannend is, maar elke keer dat iemand dat toch doet, verandert er iets in de context van de groep. Niet spectaculair, maar wel merkbaar genoeg om de volgende stap iets minder moeilijk te maken. Zo ontstaat geen vast beginpunt, maar een zich herhalende beweging waarin mensen samen leren dat spanning niet eerst opgelost hoeft te worden voordat er gehandeld kan worden.

Geen volgorde maar een relatie

Misschien is de belangrijkste verschuiving dat we psychologische veiligheid niet alleen moeten zien als iets wat aan moed voorafgaat, maar ook als iets wat eruit voortkomt. Ze is niet alleen een voorwaarde voor moed, maar evenzeer een resultaat van gedeelde moed.s