"The largest illegal art exhibition ever"
- rutgerslump
- Jul 2
- 3 min read
“The largest illegal art exhibition ever" Zo werd Face 2 Face van de Franse straatkunstenaar JR genoemd. In 2007 plakte hij zonder toestemming gigantische portretten van Israëliërs en Palestijnen aan beide kanten van de scheidingsmuur. Niet in een context waarin het gesprek al veilig was, maar precies daar waar dat gesprek op dat moment nauwelijks mogelijk leek. Het werk was niet alleen een artistieke ingreep, maar ook een verstoring van de bestaande werkelijkheid. Mensen werden gedwongen om te kijken naar gezichten die normaal gesproken gescheiden werden gehouden door afstand, politiek en angst. En daardoor ontstond iets wat daarvoor niet vanzelfsprekend was: aandacht, gesprek en confrontatie met het perspectief van de ander.
Foto: Face 2 Face, JR(2007)
De vraag achter veiligheid
In organisaties gebruiken we het begrip psychologische veiligheid steeds vaker als vertrekpunt. We zeggen dat mensen zich eerst veilig moeten voelen voordat zij zich durven uitspreken, fouten toegeven of spanning in een team benoemen. Eerst veiligheid, dan moed. Amy Edmondson definieert psychologische veiligheid als “the freedom to take interpersonal risks.” Daarmee wordt duidelijk waarom het zo’n krachtig concept is: zonder die vrijheid blijven teams stil, voorzichtig of defensief.
Maar in die formulering zit ook een impliciete volgorde verscholen die we zelden bevragen.
“My work is to reveal the hidden.” (JR)
Wat als de volgorde anders is?
De aanname dat veiligheid voorafgaat aan risico nemen klinkt logisch, maar klopt niet altijd met hoe groepen zich in werkelijkheid ontwikkelen. In vrijwel ieder teammoment waarin iets kantelt, is er iemand die als eerste iets zegt wat eigenlijk nog niet “veilig” voelt. Een ongemakkelijke vraag, een fout die wordt toegegeven, een spanning die hardop wordt benoemd. Op dat moment is er nog geen bewezen veiligheid. Die ontstaat pas in de reactie die volgt. In hoe anderen luisteren, reageren, corrigeren of veroordelen. De eerste moedige handeling is daarmee niet het resultaat van veiligheid, maar vaak juist het begin van haar ontstaan.
De sociale werkelijkheid verschuift
Wat JR in Face 2 Face laat zien, is dat een enkele ingreep in de publieke ruimte de manier verandert waarop mensen zich tot die ruimte verhouden. Eerst is er weerstand, verwarring of ongemak. Daarna ontstaat gesprek. En uiteindelijk kan zelfs erkenning volgen. Niet omdat de context eerst veilig was, maar omdat de context veranderde door een daad die dat risico aanging.
Iets vergelijkbaars gebeurt in teams en organisaties. De eerste persoon die zich uitspreekt, verandert niet alleen de inhoud van het gesprek, maar ook de sociale regels die bepalen wat daarna nog gezegd kan worden. Wat eerst spannend was, wordt een klein beetje normaler. Niet veilig in absolute zin, maar wel minder alleen.
Een ongemakkelijke omkering
Dat zet de volgorde onder druk waarin we vaak denken over verandering. Want als veiligheid altijd eerst moet komen, waar begint zij dan ooit? En wie bepaalt wanneer het “veilig genoeg” is om te spreken? Mogelijk leggen we daarmee onbewust de lat op een plek waar niemand hem kan verplaatsen. In de praktijk lijkt het eerder andersom te werken. Veiligheid ontstaat niet voor moed, maar door moed. Door mensen die iets zeggen voordat het vanzelfsprekend is. Door gedrag dat net buiten de bestaande norm valt, maar precies daardoor die norm verschuift.
Natuurlijk...
Dat betekent niet dat veiligheid onbelangrijk is. In situaties van structurele onveiligheid, intimidatie of grensoverschrijdend gedrag is bescherming en herstel essentieel. Maar in veel organisaties ligt de realiteit ergens daartussen: er is ruimte, maar die wordt niet vanzelf benut.Juist daar wordt de wisselwerking interessant. Psychologische veiligheid is echter niet alleen een voorwaarde voor moed, maar ook een effect ervan. En misschien is dat wel precies de omkering die we vaker moeten onderzoeken.
Moed creëert veiligheid. Niet andersom.
Video: Face2Face Project, JR(2007)
Comments